Chủ tịch Hồ Chí Minh vừa là nhà hoạt động chính trị kiệt xuất, vừa là nhà tư tưởng vĩ đại của dân tộc Việt Nam. Tư tưởng của Người ra đời nhằm giải quyết những yêu cầu của cách mạng Việt Nam và ngược lại từ thực tiễn sinh động, phong phú ấy tư tưởng của Người ngày càng hoàn thiện, trở thành ánh sáng soi đường cho cách mạng Việt Nam. Trong hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Người về khoa học và công nghệ là một nội dung đặc biệt quan trọng, những quan điểm đó vẫn nguyên vẹn giá trị đối với sự nghiệp phát triển khoa học và công nghệ ở nước ta hiện nay.

Chủ tịch Hồ Chí Minh phát biểu tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ I Hội Phổ biến khoa học, kỹ thuật Việt Nam ngày 18/5/1963 (nguồn: https://baochinhphu.vn)

Nghiên cứu các tác phẩm cũng như những chỉ đạo thực tiễn của Chủ tịch Hồ Chí Minh chúng ta có thể thấy Người rất quan tâm đến hoạt động khoa học, công nghệ, đặc biệt là vai trò của khoa học, công nghệ đối với đời sống xã hội. Người xác định rõ vai trò của khoa học, công nghệ là động lực thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển, nâng cao năng suất lao động và bảo đảm sự phát triển nhanh, bền vững của đất nước. Quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về vai trò của hoạt động khoa học, kỹ thuật, công nghệ được thể hiện qua những nội dung chủ yếu sau:

Trước hết, Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định khoa học và công nghệ là động lực thúc đẩy sản xuất, nâng cao đời sống xã hội và xây dựng chủ nghĩa xã hội. Theo Người, khoa học không phải là lý thuyết suông mà phải gắn liền với thực tiễn, Người chỉ rõ: “Khoa học phải từ sản xuất mà ra và phải trở lại phục vụ sản xuất, phục vụ quần chúng, nhằm nâng cao năng suất lao động, không ngừng cải thiện đời sống của nhân dân, bảo đảm cho chủ nghĩa xã hội thắng lợi” [2; tr 97, tập 14], khoa học phải giải quyết được những vấn đề mà công cuộc xây dựng đất nước đang đặt ra. Mục tiêu của việc phổ biến và phát triển khoa học, công nghệ là để phục vụ sản xuất, nâng cao năng suất lao động, cải thiện đời sống của nhân dân, xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội. 

Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định, khoa học công nghệ chính là điều kiện để tiến lên chủ nghĩa xã hội, chúng ta chỉ có thể xây dựng thành công xã hội xã hội chủ nghĩa trên nền tảng một nền kỹ thuật tiên tiến. Người ví khoa học như chiếc “đòn bẩy” để xoay chuyển tình trạng nghèo nàn lạc hậu của đất nước. Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh: “Nhiệm vụ của khoa học, kỹ thuật là cực kì quan trọng, cho nên mọi ngành, mọi người đều phải tham gia công tác khoa học, kỹ thuật, để nâng cao năng suất lao động, sản xuất ra nhiều của cải vật chất, để xây dựng chủ nghĩa xã hội thắng lợi " [2; tr98, tập 14]. 

Trong quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh, vai trò của khoa học, công nghệ đối với đời sống xã hội còn được thể hiện ở mục tiêu của hoạt động khoa học và công nghệ. Người chỉ rõ khoa học công nghệ là công cụ để thực hiện mục tiêu chính trị "ích quốc, lợi dân". Khoa học phải làm cho đời sống nhân dân ấm no, hạnh phúc hơn. Phát biểu tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ nhất của Hội Phổ biến khoa học, kỹ thuật Việt Nam ngày 18/5/1963, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã căn dặn các nhà khoa học lưu ý khi nghiên cứu: “khi các cô, các chú nghiên cứu một vấn đề gì, phải đặt câu hỏi: Nghiên cứu cái này để làm gì? Nó có ích gì cho sản xuất, cho đời sống, cho quốc phòng hay không?" [2; tr 97, tập 14]. Trong chiến tranh, khoa học công nghệ là vũ khí để đánh giặc, trong hòa bình đó là công cụ để xây dựng nền kinh tế, quốc phòng của đất nước, khẳng định vị thế của dân tộc trên trường quốc tế. Đây là nội dung cốt lõi trong quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về vai trò của khoa học công nghệ. Theo Người, khoa học, công nghệ không tồn tại tách rời thực tiễn, khoa học công nghệ không chỉ là lý thuyết suông, “nghiên cứu chỉ để đút ngăn”, mà nó phải giải quyết những vấn đề thực tiễn, khoa học nhằm thực hiện được mục đích cao cả là đem lại hạnh phúc cho con người. Đó là một nền khoa học vì con người, vì sự phát triển bền vững của dân tộc Việt Nam.

Bàn về vai trò của khoa học và công nghệ, Chủ tịch Hồ Chí Minh còn khẳng định: Khoa học công nghệ là sự nghiệp của quần chúng nhân dân, phải gắn liền với chiến lược đào tạo con người và trí thức. Người chủ trương phải đưa khoa học đến tận tay người nông dân, công nhân. Khi quần chúng nắm được kỹ thuật (như kỹ thuật thâm canh, cải tiến công cụ), họ sẽ tạo ra sự bứt phá mà không một viện nghiên cứu nào làm thay được. Người luôn khuyến khích "mọi ngành, mọi người" tham gia vào công tác khoa học kỹ thuật, biến mỗi xưởng máy, mỗi thửa ruộng thành một "phòng thí nghiệm" thực tế.

Có thể thấy, quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về vai trò của khoa học, công nghệ mang giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc với tầm nhìn vượt thời gian. Việc nhận thức đúng về vai trò của khoa học, công nghệ, đổi mới, sáng tạo, phát triển khoa học, kỹ thuật, công nghệ sẽ là điều kiện mang tính then chốt để đưa đất nước ta nhanh chóng “vĩnh viễn thoát khỏi cảnh nghèo đói lạc hậu”. Đó là con đường đúng đắn đưa nước ta từ một nước nông nghiệp lạc hậu thành một nước có nền công - nông nghiệp hiện đại. 

Quan điểm đó của Người vẫn vẹn nguyên giá trị thực tiễn khi Việt Nam kiên định coi khoa học - công nghệ là đòn bẩy chiến lược. Đây không chỉ là quốc sách hàng đầu mà còn là động lực cốt lõi để đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hướng tới mục tiêu xây dựng một đất nước hùng cường, thịnh vượng và hạnh phúc./.